Quán tự giác – gian hàng không người bán

119204468 3435529826509622 1448753825110872928 n 1 1170x550 - Quán tự giác - gian hàng không người bán

Với những ai đã từng đến Đá Bia, từng đi tham quan quanh xóm nhỏ thì chắc chắn đã từng nhìn thấy hoặc ghé thăm gian hàng nhỏ xinh nằm cạnh đường ngay trung tâm xóm Đá Bia. Gian hàng nhỏ được dựng tạm bởi tranh, tre, nứa, lá và có bày bán một vài món hàng nông sản, nhưng tuyệt nhiên không nhìn thấy chủ quán đâu cả.

Nếu từng theo chân hướng dẫn viên địa phương đi tham quan bản làng thì đây chắc chắn sẽ là một điểm giới thiệu mà du khách rất thích thú. Một quán bán hàng, nhưng không có người bán, không có camera giám sát, khách tự do lựa chọn hàng hóa và bỏ tiền vào giỏ theo đúng số tiền đã được niêm yết trên sản phẩm.

119204468 3435529826509622 1448753825110872928 n 1 1024x768 - Quán tự giác - gian hàng không người bán
Quán tự giác bày bán nông sản địa phương. (Ảnh: Đinh Thị Hảo)

Một quán bán hàng “tự động” đã ra đời từ hơn 50 năm trước, ở đó không sử dụng bất kỳ một thiết bị công nghệ nào cho việc bán hàng, quán cứ tồn tại như thế dựa vào ý thức của những người khách mua hàng. Từ đâu lại có gian hàng có tên là Quán tự giác đó? Để tôi kể bạn nghe nha!

Đường Lâm Nghiệp

Đường Lâm Nghiệp là cái tên gắn liền với sự ra đời của Quán tự giác, thời gian trước khi Nhà máy thủy điện Hòa Bình chưa được xây dựng, xóm Đá Bia và những xóm làng ven sông lúc bấy giờ đều sinh sống ở dưới thung lũng, nơi mà hiện tại đã trở thành lòng sông Đà. Khi đó xóm Đá Bia cũ chỉ có một con suối chảy qua và là một xóm làng đông dân sinh sống.

Năm 1968 con đường Lâm Nghiệp nối từ thành phố Hòa Bình chạy qua xóm Đá bia, chạy dọc thung lũng nối sang Mai Châu, Hòa Bình và qua các tỉnh Tây Bắc được xây dựng. Nằm trên trục đường chính nối với các tỉnh Tây Bắc, nên Đá Bia khi đó nhiều xe qua lại, khách qua đường cũng không ít. Với tập quán canh tác và chăn nuôi nhỏ lẻ nên người dân có những món hàng nông sản cần bán, những người qua đường cũng có nhu cầu mua hàng hóa. Nhưng vì mọi thứ đều làm rất nhỏ lẻ, chủ yếu phục vụ gia đình, chỉ có một số ít còn lại mới đem bán.

Hàng hóa để đem bán mỗi gia đình cũng chỉ đôi ba món hàng nông sản, mùa nào thức nấy khi thì nải chuối, cây mía khi thì đủ đủ hay củ khoai, củ sắn… Cuộc sống tự cung tự cấp, nên chỉ đem bán đi một số ít để mua nhu yếu phẩm cần thiết cho gia đình. Thời ấy già có việc của già, lớn có việc lớn và trẻ nhỏ cũng có những công việc của trẻ nhỏ, không thể cắt cử ai ở nhà bán hàng với số lượng nông sản ít ỏi như thế cả.

Quán tự giác ra đời.

Xuất phát từ nhu cầu của hai bên và hoàn cảnh khó khăn của ngày ấy mà Quán tự giác đã ra đời một cách rất tự nhiên và tồn tại trong nhiều năm. Quán đầu tiên ra đời chỉ từ một cái bàn bằng tre để bày đồ nông sản, một cây tre ngắn dựng lên và 1 cái giỏ tre đựng tiền được treo lên đó. Dần dần để bảo quản các mặt hàng nông sản tốt hơn người ta bắt đầu dựng những cái lán nhỏ để che nắng, che mưa.

Không ai để ý người đầu tiên dựng nên quán tự giác là ai, nhưng từ đó những cái lán nhỏ ven đường đã được dựng lên nhiều hơn. Hàng ngày, hàng hóa được bày bán từ sáng sớm, trước khi đến giờ đi làm đồng áng, nương rẫy và dọn hàng, kiểm hàng khi trời nhá nhem. Các mặt hàng ở Quán tự giác đều có ghi rõ giá tiền và treo sẵn một cái giỏ tre để đựng tiền ở đó. Không người bán hàng, khách qua đường cũng dần quen với việc tự giác mua bán hàng dọc xóm Đá Bia.

119080001 3435529766509628 1699925611963120803 n 1024x768 - Quán tự giác - gian hàng không người bán
Những mặt hàng nông sản được bày bán và niêm yết giá tại Quán tự giác (Ảnh: Đinh Thị Hảo)

Quán tự giác không người trông coi nhưng chẳng bị đánh cắp thứ gì

Chẳng có người chèo kéo, chẳng ai tư vấn bán hàng những người qua đường cứ thế ghé xem hàng, xem giá và tự giác bỏ đúng số tiền vào giỏ tre rồi mang hàng hóa lên đường. Có rất nhiều người thắc mắc liệu có trường hợp bị mất hàng hóa hay mất tiền không? Lần đầu tiên nghe kể tôi cũng thắc mắc điều đó, nhưng tất cả những người được hỏi đều trả lời là không.

Bác tôi từng kể, có những trường hợp là lái xe thường xuyên qua con đường này, hôm đó cần mua hàng nhưng không mang theo tiền. Lúc ấy họ sẽ viết một mảnh giấy ghi nợ, hẹn ngày trả và ghi tên phía dưới rồi bỏ vào sọt và mang hàng hóa đi, sau đó quay lại trả tiền vào ngày hôm sau. Eo ơi, nghe câu chuyện này tôi thấy thích cái chất của người xưa ghê gớm, tôi thích thú lắm…

119032514 3435529966509608 3477435822868415326 n 768x1024 - Quán tự giác - gian hàng không người bán
Cái giỏ đan đã nhuộm màu bồ hóng giờ đây được treo ở quán tự giác để người mua hàng bỏ tiền vào đó (Ảnh: Đinh Thị Hảo)

Nỗi sợ vô hình

Nhưng nguyên nhân xa hơn sự tử tế có lẽ đến từ nỗi sợ vô hình, bài viết đầu tiên về người Mường Ạu Tá tôi đã từng nhắc đến những câu chuyện huyền bí, những lời đồn thổi xung quanh nhóm Mường Ạu Tá. Theo đó thì nhóm chúng tôi được biết là dân số ít nhất, nhưng xét về đời sống tâm linh vô hình thì là nhóm có “sức mạnh vô hình” ghê gớm nhất. Chính vì thế chỉ có nhóm Mường Ạu Tá mới có thể dựng lên những Quán tự giác không có người trông coi mà không bao giờ bị mất đồ.

Theo lời đồn, những hàng hóa tại Quán tự giác khi đó đã bị yểm bùa chú, nếu những ai mua hàng mà không bỏ tiền vào giỏ thì sẽ không biết đường đi ra khỏi quán, hoặc nếu có lấy đồ đi thì sau đó cũng sẽ gặp phải rắc rối nào đó. Tiếng lành đồn xa, tiếng không lành thì sẽ càng đồn xa hơn, nên từ đó quán tồn tại rất êm đềm mà không có bất cứ món hàng nào hay tiền bị lấy cắp.

Quán tự giác và xóm làng cũ bị nhấn chìm dưới lòng sông Đà

Cho đến năm 1986, từ việc xây dựng nhà máy thủy điện Hòa Bình, người dân phải chuyển vén di dời để nhường chỗ cho nước sông Đà dâng lên, người đi tứ xứ kẻ Bắc, người Nam. Qua ba lần di dời đa số người dân nơi đây đã đi đến các vùng kinh tế mới, có rất ít người ở lại chuyển lên cao theo con nước có người đi rồi, nhưng không hợp với đất khách nên đã quay trở về. Sự chia ly người đi – kẻ ở, Đá Bia khi ấy chỉ còn khoảng trên 20 nóc nhà nép vào những lưng đồi.

Những người trong xóm nhỏ khi ấy chỉ toàn những người anh em họ hàng với nhau, chia nhau củ khoai, bắp ngô chứ tuyệt nhiên không có sự mua bán giữa những người hàng xóm với nhau. Mất đất, mất ruộng, chẳng còn con đường nào chạy qua, chăng còn người qua lại, những người ở lại sống nương tựa vào nhau. Vậy nên Quán tự giác cũng không còn được duy trì nữa, những cái quán nhỏ ấy đã nằm lại cùng những xóm làng cũ dưới lòng sông Đà.

Dựng lại quán bán hàng độc đáo của người Mường Ạu Tá

Mãi tới cuối năm 2016, khi du lịch đã phát triển được hơn một năm, lượng khách chưa đông, nhưng vào cuối tuần cũng có những đoàn khách ghé thăm Đá Bia. Khách có nhu cầu mua nông sản sạch về xuôi, bà con cũng có nhu cầu bán nhưng đa số đều chờ các chủ homestay hoặc khách đến tận nhà để hỏi mua. Lúc ấy một “cô giáo” muốn bán hàng để kiếm thêm thu nhập, nhưng vì phải lên lớp không có thời gian để ngồi bán, nên quán tự giác được dựng lại từ đó cho tới tận bây giờ.

Giờ chẳng còn câu chuyện huyền bí nào cả, nhưng nhờ có ý thức xây dựng của cả cộng đồng và khách du lịch nên quán vẫn tồn tại và thuận lợi bán hàng cho cả cộng đồng. Quán không chỉ ra đời với mục đích bán hàng, mà ở đó còn lưu giữ một câu chuyện nhận được sự chú ý của khách du lịch và là nơi khách du lịch được trải nghiệm việc mua hàng tự giác mà chẳng thể tìm thấy ở bất cứ đâu.

Xung quanh nó còn những câu chuyện rất thú vị, có chút hài hước pha lẫn huyền bí mà tôi không thể nào viết nó ra một cách hấp dẫn được. Tôi cũng không có cách nào chứng minh sự thật của các câu chuyện, nhưng cũng không thể nói là nó hoàn toàn không có thật. Nếu bạn tò mò về nó, muốn trải nghiệm mua hàng tại Quán tự giác thì hãy ghé thăm Đá Bia homestay gặp Ộm Chung và những người dân sinh sống tại đây để được biết nhiều hơn nhé…!

Trả lời