Nhà sàn người Mường và những điều thú vị

lake view homestay2 - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị

Là một người dân tộc thiểu số ở vùng Tây Bắc, lại là một đứa ham chơi nên Tây Bắc vốn là một nơi mà tôi chọn mỗi khi cần sắp xếp lại mớ bòng bong của mình. Nhắc đến Tây Bắc, hiện lên trong đầu tôi là những ngọn núi trùng điệp, và những con đèo quanh co uốn lượn, những ngôi nhà sàn nép mình vào núi và những bản làng phủ mờ sương… đặc biệt hơn là những nụ cười thân thương của con người Tây Bắc.

65931519 1725228647621303 7781887407799926784 n - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Những ngôi nhà sàn nép mình vào núi – Xóm Chiến – Vân Sơn năm 2019 (Ảnh: Ộm Chung)

Tây Bắc vốn là nơi có nhiều điểm du lịch thu hút sự quan tâm của khách du lịch trong và ngoài nước và là điểm đến lý tưởng của nhiều bạn trẻ yêu thiên nhiên, yêu văn hóa và đam mê những con đèo. Nếu từng đến Tây Bắc, hẳn bạn đã từng lưu trú trên những ngôi nhà sàn, hoặc ít nhất đã ghé thăm bản làng người Mường, người Thái,… nào đó vùng Tây Bắc, đã đi qua những ngôi nhà sàn xinh xắn.

119895060 2184541991689964 1144344198431721860 n 1024x473 - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Thiên nhiên Tây Bắc – Khau Phạ năm 2020 (Ảnh: Ộm Chung)
51626443 1605085909635578 9147362699242373120 n - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Tà Xùa 2019 (Ảnh Ộm Chung)

Vậy bạn đã bao giờ được ai đó giới thiệu về lịch sử của nó, những quy tắc khi xây dựng một ngôi nhà sàn hay những lưu ý khi chúng ta sinh hoạt trên nhà sàn chưa? Nếu chưa thì cùng tôi tìm hiểu về những ngôi nhà sàn của người Mường nhé.

Nhà sàn và sự tích về rùa đen dạy cách làm nhà sàn.

Trong áng mo “Đẻ đất, đẻ nước” của người Mường có đoạn kể: Ngày xưa người Mường không biết làm nhà ở, để tránh thú dữ người Mường thường sống quần tụ trong các hang động. Ngày nọ, ông Lang đầu tiên của người Mường là Lang Tá Cần (có nơi gọi là Đá Cần, do phát âm của mỗi vùng khác nhau) đi săn và bắt được một con rùa đen. Ông mang về toan làm thịt, rùa đen van xin ông đừng giết, bù lại rùa đen sẽ dạy ông cách làm nhà để ở. Lang Tá cần nghe vậy đã tha cho rùa đen, rồi làm nhà theo sự hướng dẫn của rùa.

Rùa đen dạy rằng:

Bốn chân tôi là bốn cột cái

Hai mai tôi là hai mái nhà

Xương sống tôi là đòn nóc

Chặt cây lim làm cột

Lạt buộc bằng cây giang

Cỏ gianh dùng để lợp.

Lần đầu tiên nhà dựng lên bị đổ, Lang Tá Cần rất giận cho rằng rùa đen đã lừa ông, nhưng với sự van xin của rùa ông vẫn tha và cùng bà con dân làng dựng nhà thêm lần nữa. Lần thứ hai nhà dựng thành công và ngôi nhà sàn của người Mường đã ra đời kể từ đó.

65940101 1723645794446255 5891047589247188992 n - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Một ngôi nhà sàn cổ mà Ộm Chung rất yêu mến – Suoi Mu lodge năm 2019 (Ảnh: Ộm Chung)

Đây là câu chuyện không có thật, nó được truyền thuyết hóa như một điển tích về sự ra đời nhà sàn cổ của người Mường và cũng là biểu trưng cho trí tuệ và sáng tạo của thế hệ cha ông… để con cháu lưu truyền và giữ gìn cho tới tận ngày nay

Nhà sàn và sự phân chia các khu vực.

Người Mường rất coi trọng việc chọn hướng khi dựng nhà, theo đó nhà phải được dựng theo thế dựa lưng vào núi và hướng mặt nhà ra ngoài. Trong nhà sẽ phân biệt trên dưới để khi ngồi có thể sắp xếp chỗ ngồi theo trật tự trong gia đình, mặt phía ngoài, phía đặt vóong chính sẽ được coi là phía trên, phía dựa vào núi được gọi là phía dưới. Phía đặt cầu thang chính được gọi là phía ngoài, phía đặt cầu thang phụ hoặc không có thang được gọi là phía trong.

Nguyên vật liệu để làm nên ngôi nhà được người Mường sử dụng là gỗ, thường là các loại gỗ trai, chò chỉ, nghiến, sến, táu, dổi, de, đinh, lát,, soan… Ngoài gỗ để làm các chi tiết chính, nhà sàn của người Mường cần sử dụng các loại tre, bương, hóp… Cột nhà làm bằng gỗ tròn hoặc vuông nhưng phổ biến là tròn.

lake view homestay2 1024x683 - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Lake View homestay – Nhà của Ộm chung lung linh khi đêm về (Ảnh: Ộm Chung)

Nhà sàn cổ của người Mường thường phân ra 3 mặt bằng:

Thớng – gác để lương thực và đồ dùng gia đình.

Mặt trên cùng là gác (người Mường Ạu Tá gọi là thớng), các gia đình thường làm thang rời, chỉ bắc thang khi cần leo lên và sau đó sẽ cất kỹ khỏi tầm với của trẻ con. Cũng là nơi mà những người lớn thường hay dọa trẻ con rằng có ma “quộng quộng” ở trên đó. Mục đích để tránh các con cháu của mình leo lên đó, vì đó là nơi cất giữ của cải, đồ dùng và lương thực, hơn nữa lại khá cao, không có lan can rất nguy hiểm và cũng tránh để chúng leo lên lục lọi đồ đạc của gia đình.

Đối với đám trẻ con, đây thường là một nơi bí ẩn trong nhà mà chúng chỉ biết tò mò đứng dưới ngửa cổ lên tìm con ma chưa biết mặt ấy. Nơi mà chỉ đến khi chúng đủ lớn để biết con ma ấy chính là một cú lừa thì có khả năng chúng sẽ được cử để leo lên lấy thứ gì đó xuống giúp bà, giúp mẹ.

Sàn nhà, nơi quây quần ấm cúng.

Sàn nhà là nơi sinh hoạt nghỉ ngơi của cả gia đình, được chia thành các gian. Gian nhà phải là số lẻ, người xưa quan niệm nhà càng nhiều gian chứng tỏ gia đình đó càng khá giả. Mỗi gian sẽ có một chức năng riêng, tùy vào chức năng của gian nhà mà chủ nhà sẽ trang trí những đồ vật khác nhau, mỗi vật trang trí sẽ có ý nghĩa nhất định.

Gian ngoài sử dụng để tiếp đón khách và được trang trí bằng những đồ vật như: cồng chiêng, các loại trống, cung nỏ và có khi là các loại sừng trâu, sừng bò hay sừng tê giác hay treo các mũi tên…, một số đồ vật thể hiện linh khí và sự uy nghiêm của ngôi nhà.

Tiếp đến ở gian giữa, là gian đặt cửa vóng chính (vóng cái), phía trên đặt bàn thờ tổ tiên, phía dưới là bếp sưởi, không dùng nấu ăn, chỉ để nấu nước uống. Bếp giữa này chính là linh hồn của nhà sàn Mường, thường vào mùa đông đến, cả nhà ngồi quây quần bên bếp lửa để tâm tình, chia sẻ và là nơi để những người già kể cho con cháu nghe về nguồn cội, gốc rễ của mình.

Gian trong cùng phía trên là nơi để chăn màn, quần áo của cả nhà và là nơi của những người phụ nữ nghỉ ngơi, trẻ em chơi đùa. Phía dưới là bếp dùng để những người phụ nữ nấu ăn cho cả gia đình và là nơi dùng cho phụ nữ ở cữ sau khi sinh con.

Gầm sàn, nơi ở của vật nuôi.

Gầm sàn nhà để các dụng cụ sản xuất, nhốt gia súc, gia cầm. Theo tập quán, người Mường rất coi trọng vật nuôi trong nhà và cũng để bảo vệ vật nuôi của mình khỏi muông thú, nên sàn nhà sẽ chia ra các khu vực để làm chỗ ở cho vật nuôi và một góc để dụng cụ lao động sản xuất của gia đình.

Tại sao bậc cầu thang và cửa voóng phải là số lẻ?

Theo quan niệm của người Mường, số lẻ tượng trương cho sự sinh sôi nảy nở và sự may mắn nên bậc cầu thang và cửa voóng phải là số lẻ. Ngoài ra người Mường mặc định số lẻ thể hiện tính dương, số chẵn thể hiện tính âm nên đặc biệt kiêng kị làm bậc cầu thang số chẵn vì chỉ khi làm nhà mồ cho người chết mới được phép làm bậc thang số chẵn.

187815650 2417433681734126 5980596999304393071 n 1024x683 - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Nhà sàn người Mường với số bậc cầu thang luôn là số lẻ – homestay Như Quỳnh – Mó Hém, Tiền Phong

Quan niệm xa xưa cho rằng, voóng cái là nơi giao thoa giữa hai thế giới, là nơi linh hồn của người đã khuất sẽ đi qua đó để lên mường trời và cũng là nơi để người đã khuất trở về thăm gia đình mình mỗi khi dịp lễ, tết hoặc những sự kiện quan trọng trong gia đình. Vì thế cửa voóng, đặc biệt là voóng cái là cửa voóng ở gian chính giữa ngôi nhà là nơi rất linh thiêng nên trước đây phụ nữ không được ngồi nghỉ ở đó, không được ngồi hay nằm hướng chân lên đó. Đặc biệt là không ai được phép ngồi lan can cửa vóong.

73446314 2489246544691504 5379222998077145088 n 1024x768 - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Khi đi du lịch bản Mường, chúng ta tuyệt đối không ngồi lên lân can cửa voóng nhé (Ảnh: Thúy Tồ)

Thời gian trôi qua, nhà sàn người Mường đã có nhiều cải tiến để phù hợp với mục đích sử dụng, nhưng nhà sàn vẫn giữ được những đặc điểm kiến trúc cổ, vẫn lưu giữ lại những dáng sấp của một nền văn hóa Mường. Và là nơi linh thiêng giữ lại những giá trị, tập quán sinh hoạt của người Mường nhiều đời nay.

105275247 2725738454375644 7859066354594461777 n - Nhà sàn người Mường và những điều thú vị
Thay vì là chỗ cho gia súc, vật nuôi và để dụng cụ lao động nay sàn nhà người Mường đã ssược cải tạo lại sạch đẹp để làm khu vực sinh hoạt và ăn uống (Ảnh: Thúy Tồ)

Bài viết này chia sẻ những hiểu biết của tôi về nhà sàn người Mường Ạu Tá nói riêng và người Mường nói chung. Những điều được chia sẻ chỉ là một phần rất nhỏ trong tập quán, thói quan sinh hoạt của người Mường. Cũng là người Mường, nhưng mỗi một vùng miền sẽ có những quan niệm, cách sinh hoạt và cách thực hành văn hóa khác nhau. Nếu bạn là người Mường và đang đọc bài viết này thì hãy chia sẻ với tôi về một điều gì đó ở phần bình luận nhé!

2 Replies to “Nhà sàn người Mường và những điều thú vị”

  1. Lâu nay đi chơi vẫn hay ở nhà sàn nhưng không hề biết những câu chuyện thú vị như thế này. Cảm ơn em rất nhiều đã chia sẻ nhé.

    1. Dạ, cảm ơn chị đã đọc bài viết ạ :)))

Trả lời